Στο προηγούμενό μας άρθρο μιλήσαμε για το Κοινωνικό Μοντέλο της Αναπηρίας και για το πώς τα εμπόδια, όπως η έλλειψη ραμπών, είναι αυτά που αποκλείουν τους ανθρώπους από την καθημερινότητα, και όχι οι βλάβες τους.
Υπάρχει όμως και ένα άλλο, λιγότερο ορατό εμπόδιο: η γλώσσα.
Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε ανθρώπους, καταστάσεις και εμπειρίες δεν είναι αθώες. Δημιουργούν εικόνες στο μυαλό μας, επηρεάζουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε και τελικά καθορίζουν τον τρόπο που δρούμε.
Ας δούμε δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα.
«Καθηλωμένος σε αμαξίδιο»: μια φράση, πολλά στερεότυπα
Όταν στα μέσα ενημέρωσης ακούς τη φράση «καθηλωμένος σε αμαξίδιο», σχηματίζεται σχεδόν αυτόματα μια συγκεκριμένη εικόνα: ένας άνθρωπος παθητικός, δυστυχής, περιορισμένος. Κάποιος που δεν μπορεί να κάνει όσα εσύ θεωρείς αυτονόητα.
Αυτή η εικόνα, όμως, δεν είναι απλώς λανθασμένη. Είναι και βαθιά παραπλανητική.
Στην πραγματικότητα, ισχύει το ακριβώς αντίθετο.Το αμαξίδιο επιτρέπει στον χρήστη του να μετακινηθεί, να εργαστεί, να βγει βόλτα, να συμμετέχει στα κοινά. Να ζήσει.
Αν κάτι τον εμποδίζει, αυτό δεν είναι το αμαξίδιο ή η αναπηρία του, αλλά το περιβάλλον γύρω του: κακοτεχνίες στους δρόμους, απουσία ραμπών, παρκαρισμένα αυτοκίνητα που μπλοκάρουν τις ελάχιστες προσβάσιμες διαβάσεις.
«Ήρωας ζωής»: όταν ο θαυμασμός κρύβει τον αποκλεισμό
Υπάρχει και μια άλλη, ακόμα πιο συχνή περίπτωση: όταν ένα άτομο με αναπηρία χαρακτηρίζεται ως «ήρωας ζωής» ή ως άνθρωπος με «μεγαλείο ψυχής» για πράγματα που θεωρούνται αξιοσημείωτα απλώς και μόνο επειδή τα κάνει ένα άτομο με αναπηρία.
Εκεί συνήθως υπάρχει θαυμασμός και αποθέωση. Και είναι εύλογο να αναρωτηθείς: πού ακριβώς βρίσκεται το πρόβλημα;
Η απάντηση δεν είναι προφανής αλλά είναι καθοριστική.
Το ζήτημα δε βρίσκεται στον θαυμασμό καθαυτό, αλλά στην αιτία του.
Σκέψου δύο ανθρώπους που πετυχαίνουν κάτι σημαντικό.
Ο πρώτος είναι ορειβάτης και κατακτά μια ιδιαίτερα απαιτητική κορυφή.
Ο δεύτερος είναι συγγραφέας με σοβαρή απώλεια όρασης και το βιβλίο του γίνεται πρώτο σε πωλήσεις.
Και οι δύο πέτυχαν κάτι δύσκολο. Ο τρόπος όμως που τους αντιμετωπίζουμε δεν είναι ο ίδιος.
Τον ορειβάτη τον θαυμάζεις επειδή τα κατάφερε μέσα σε δύσκολες συνθήκες: το ύψος, τον καιρό, το ρίσκο.
Τον συγγραφέα, όμως, συχνά δεν τον θαυμάζεις επειδή αντιμετώπισε πραγματικά εμπόδια, όπως:
- την έλλειψη προσβάσιμων βιβλίων και πηγών,
- τη δυσκολία στη μετακίνηση,
- την περιορισμένη ανεξαρτησία για ραντεβού, παρουσιάσεις και επαγγελματικές υποχρεώσεις.
Τον θαυμάζεις επειδή «τα κατάφερε παρά την αναπηρία του».
Όταν το «πρόβλημα» μεταφέρεται στο άτομο
Τι συμβαίνει τελικά; Κάτι πολύ συγκεκριμένο.
Το άτομο με αναπηρία παρουσιάζεται ως ο «ήρωας» που νικά το υποτιθέμενο πρόβλημα δηλαδή την ίδια του την αναπηρία. Ένα πρόβλημα που εμφανίζεται ως προσωπικό, ατομικό, σχεδόν ιδιωτική υπόθεση.
Με αυτόν τον τρόπο, όμως, αθωώνεται το κράτος, η κοινωνία, αλλά και ο καθένας από εμάς για όλα όσα όφειλε να έχει ήδη εξασφαλίσει: προσβασιμότητα, υποστήριξη, ίσες ευκαιρίες.
Το Κοινωνικό Μοντέλο δεν είναι θεωρία, είναι στάση
Το Κοινωνικό Μοντέλο της Αναπηρίας δε ζητά απλώς να αλλάξουμε λέξεις. Ζητά να αλλάξουμε οπτική.
Μας καλεί να δούμε τις καταστάσεις από μια διαφορετική γωνία, να καταρρίψουμε βαθιά ριζωμένους μύθους γύρω από την αναπηρία και κυρίως να περάσουμε από τη θεωρία στην πράξη.
Γιατί όσα συζητάμε εδώ δεν αφορούν μόνο τα άτομα με αναπηρία. Αφορούν όλους μας.
Ας το κάνουμε πιο προσωπικό.
Σκέψου μια χωρισμένη γυναίκα με μικρό παιδί, που δουλεύει δύο δουλειές για να «τα φέρει βόλτα». Κρατά σπίτι, παιδί, υποχρεώσεις και, παρ’ όλα αυτά, «προχωρά».
Μπορεί να είσαι εσύ που διαβάζεις αυτές τις γραμμές. Μπορεί να είναι κάποια γυναίκα που γνωρίζεις καλά.
Συνήθως, το περιβάλλον τη χαρακτηρίζει «ηρωίδα» και αξιοθαύμαστη, επειδή παρότι χωρισμένη, καταφέρνει να τα βγάλει πέρα.
Όμως αυτός ο θαυμασμός κρύβει την ουσία.
Κρύβει το γεγονός ότι μια κοινωνία την αφήνει να παλεύει μόνη της, χωρίς να της εξασφαλίζει θέση σε παιδικό σταθμό, ευέλικτα ωράρια, άδειες, ουσιαστική υποστήριξη ή οικονομική ασφάλεια.
Είναι, στην πραγματικότητα, η έλλειψη μέριμνας που βαφτίζεται «ηρωισμός».
Όταν ο θαυμασμός γίνεται άλλοθι αδράνειας
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται και στην αναπηρία.
Αντί να εστιάζουμε στις συνθήκες που αποκλείουν, στεκόμαστε στο άτομο που «τα κατάφερε» και το αποκαλούμε «ήρωα». Κι έτσι, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, απαλλάσσουμε τον εαυτό μας, την κοινωνία και το κράτος από την ευθύνη να αλλάξουν όσα συνεχίζουν να αποκλείουν.
Ο θαυμασμός λειτουργεί ως άλλοθι. Μας συγκινεί, αλλά δε μας κινητοποιεί.
Στο επόμενο άρθρο θα δούμε μαζί συγκεκριμένες λέξεις και ορολογίες γύρω από την αναπηρία και όχι μόνο που δεν είναι ουδέτερες. Λέξεις που στιγματίζουν, διαμορφώνουν αντιλήψεις και, τελικά, καθορίζουν ζωές.
Αρθρογράφος: Κωνσταντίνος Σύρμος
